Etkileşimli hikâye kitabı, okurun ya da dinleyicinin yalnızca sayfa çevirmekle kalmayıp seçim yaparak, bir şeye dokunarak ya da yazarak hikâyenin akışına katıldığı dijital kitaptır. Eğitimde özellikle küçük çocuklarla, cesaret, paylaşma, sabır gibi değerleri konuşmanın bir aracı olarak kullanılır. Kitabın amacı yalnızca hikâye anlatmak değil, çocuğu bir karar anına getirip o kararı konuşulabilir kılmaktır.

Kısa arka plan

Okura seçim yaptıran kitaplar dijitalden çok önce vardı. "Kendi maceranı seç" türündeki basılı kitaplar, okuru belirli sayfalarda bir karar vermeye ve seçimine göre farklı bir sayfaya gitmeye davet ederdi. Açılır (pop-up) kitaplar ise kâğıt mekanizmalarla sayfayı üç boyutlu bir sahneye çevirerek küçük çocukların dikkatini çekerdi. Dijital etkileşimli kitaplar bu iki geleneği birleştirir: hem seçim hem de hareket vardır, üstelik ekranda.

Değerler eğitimi nedir

Değerler eğitimi, çocukların dürüstlük, saygı, sorumluluk, yardımlaşma, cesaret ve sabır gibi ortak değerleri tanıması, bunlar üzerine düşünmesi ve günlük davranışlarına yansıtması için yapılan eğitimdir. Öğretmenler ve ebeveynler bunu çoğunlukla hikâyeler üzerinden yapar, çünkü hikâye soyut bir değeri somut bir duruma dönüştürür. "Paylaşmak iyidir" cümlesi akılda kalmaz; ama oyuncağını arkadaşıyla paylaşıp paylaşmamak arasında kalan bir karakter, çocuğun kendi deneyimiyle bağ kurmasını sağlar.

Tasarım ilkeleri

Eğitimciler ve çocuk kitabı yazarları arasında genel kabul gören bazı ilkeler, etkileşimli bir hikâyenin eğitsel değerini artırır:

Etkileşim hikâyeye hizmet etmeli

Her dokunuş ya da tıklama anlamlı olmalıdır. Hikâyeyle ilgisi olmayan çok sayıda animasyon ve ses efekti, çocuğun dikkatini anlatıdan uzaklaştırabilir. En değerli etkileşim, karakterin ne yapacağına karar vermektir.

Seçimler gerçek bir ikilem sunmalı

"Arkadaşına yardım et" ile "kötü bir şey yap" arasındaki seçim, çocuğa düşünecek bir şey bırakmaz. Daha iyi bir seçim, iki makul seçenek arasındadır: korkunu yenip karanlık odaya girmek mi, yoksa bir yetişkinden yardım istemek mi? İki seçim de konuşulabilir.

Sonuçlar yargılamadan gösterilmeli

Seçimin sonucu, çocuğu utandırmadan ama doğal sonuçları göstererek anlatılmalıdır. Amaç doğru cevabı ezberletmek değil, neden-sonuç ilişkisi üzerine düşündürmektir.

Sonunda bir soru olmalı

Hikâye kapandığında sorulan açık uçlu bir soru ("Sen olsan ne yapardın?", "Hiç buna benzer bir şey yaşadın mı?") kitabı bir sohbetin başlangıcına çevirir. Değerler eğitiminin asıl işi çoğu zaman bu sohbette olur.

Yaşa uygun dil ve süre

Küçük çocuklar için kısa cümleler, tanıdık kelimeler ve birkaç dakikayı aşmayan bir akış idealdir. Uzun ve karmaşık dallanmalar küçük yaş grubunda kafa karıştırabilir.

Paylaşılan deneyim

Etkileşimli kitap en iyi bir yetişkinle birlikte okunduğunda işe yarar. Ekran, çocuğu yalnız bırakan bir araç değil, aile ya da sınıfın birlikte baktığı bir sahne olmalıdır.

Etkileşimli kitap ile animasyon filmin farkı

Bir animasyon film baştan sona izlenir; izleyici hikâyenin akışını değiştiremez. Etkileşimli kitapta ise çocuk belirli anlarda durur, düşünür ve karar verir. Bu duraklamalar eğitsel açıdan değerlidir: çocuğa karakterin yerine kendini koyması için zaman tanır. Film duygusal bir deneyimi güçlü biçimde aktarırken, etkileşimli kitap sorumluluğu okura devreder. Değerler eğitiminde ikisi birbirini tamamlayabilir; bir değer önce kısa bir filmle tanıtılıp ardından etkileşimli bir kitapla tartışmaya açılabilir.

İyi bir hikâyenin iskeleti

Değerler üzerine kurulu kısa bir etkileşimli hikâye için işe yarayan basit bir iskelet şöyledir: tanıdık bir kahraman ve onun gündelik dünyası; kahramanın karşılaştığı küçük ama gerçek bir sorun; bir ya da iki karar anı; her kararın doğal sonucu; ve son olarak okura yöneltilen bir soru. Kahramanın bir çocuk, bir hayvan ya da sevimli bir robot olması, çocuğun kendini onunla özdeşleştirmesini kolaylaştırır. Sorunun büyüklüğü de önemlidir: karanlıktan korkmak, sırasını beklemek ya da bir oyuncağı paylaşmak, çocuğun kendi hayatında karşılaştığı ölçekte sorunlardır.

Sınıfta ve evde kullanım

  1. Değeri seçin. Haftanın ya da günün konusunu belirleyin: cesaret, paylaşma, sabır.
  2. Hikâyeyi birlikte okuyun. Kitabı tahtaya ya da ortak bir ekrana yansıtın.
  3. Seçimleri oylayın. Sınıfta her karar anında çocuklar el kaldırarak ya da tartışarak seçim yapabilir; evde çocuk kendisi seçer.
  4. Sonu konuşun. Kapanış sorusunu sorun, farklı cevapları dinleyin.
  5. Tekrar okuyun. Diğer seçimin nereye gittiğini görmek, farklı kararların farklı sonuçlar doğurduğunu somutlaştırır.

Yapay zekâ ile etkileşimli kitap üretmek

Dil modelleri, verilen bir değer ve yaş grubu için kısa bir hikâye, seçim noktaları ve kapanış sorusu yazabilir. Bu, öğretmenin sınıfın o haftaki ihtiyacına göre özel bir hikâye hazırlamasını kolaylaştırır. Yine de hikâyeyi çocuklarla paylaşmadan önce bir yetişkinin okuması, dilin ve mesajın uygun olduğundan emin olması iyi bir uygulamadır.

Yeşilçam’daki Popbook stili bu amaçla tasarlanmıştır. Tarayıcıda açılan etkileşimli bir açılır kâğıt kitaptır; çocuklar seçimlerini yazarak ya da düğmelere basarak yapar. Hikâyeler cesaret, paylaşma, sabır gibi değerler üzerine kuruludur ve aile ya da sınıf için bir soruyla biter. Kitap bir bağlantıyla paylaşılır; öğretmen bağlantıyı velilere gönderebilir. Popbook’ta diyalog bulunmaz, çünkü içerik metnin kendisidir. Adım adım kullanım sınıflar için Popbook rehberinde anlatılıyor; tek bir kavramı öğreten etkileşimli laboratuvarlar için Labmation rehberine bakabilirsiniz. Stili Animation sayfasından seçebilirsiniz.

Dikkat edilmesi gerekenler

  • Ekran süresi. Etkileşimli kitap, kısa ve amaçlı bir etkinlik olarak planlanmalı; basılı kitapların ve yüz yüze oyunun yerini almamalıdır.
  • Kültürel bağlam. Değerler evrensel olsa da örnekler çocuğun kendi çevresinden tanıdık durumlar içerdiğinde daha etkili olur.
  • Kapsayıcılık. Karakterler ve durumlar farklı çocukların kendini görebileceği çeşitlilikte olmalıdır.
  • Mahremiyet. Çocuğun yazdığı cevaplar kişisel bilgi içermemeli; öğretmenler çocuklara ad, adres gibi bilgileri yazmamalarını hatırlatmalıdır.

Sık sorulan sorular

Etkileşimli hikâye kitabı hangi yaş grubuna uygundur? Okul öncesinden ilkokulun ilk yıllarına kadar yaygın olarak kullanılır. Küçük yaşlarda bir yetişkinin okuması ve seçimleri çocukla birlikte yapması önerilir.

Seçimlerin doğru ya da yanlış cevabı olmalı mı? Değerler eğitiminde genellikle hayır. İki makul seçenek sunmak ve sonuçları yargılamadan göstermek, çocuğu ezbere değil düşünmeye yöneltir.

Kitap sınıfta nasıl paylaşılır? Popbook bir bağlantıyla paylaşılır; tahtaya yansıtılabilir ya da velilere gönderilerek evde birlikte okunabilir.

Kapanış sorusu neden önemlidir? Çünkü değerler eğitiminin asıl kazanımı, hikâyeden sonra yapılan sohbette ortaya çıkar. Açık uçlu bir soru, çocuğun kendi deneyimini hikâyeyle ilişkilendirmesini sağlar.